Aan het begin van het nieuwe jaar maakt iedereen goede voornemens. De een wil gezonder gaan eten, de ander wil meer gaan lezen, een derde wil stoppen met roken en vervolgens zitten ze allemaal halverwege februari met een sigaret en een zak chips in de hand tv te kijken. De Arabische volkeren lijken hetzelfde voornemen te hebben gehad: onze autoritaire leider het land uit jagen en een democratie instellen. De hele wereld heeft de afgelopen weken kunnen zien dat het in dit geval niet alleen bij voornemens bleef. Ben Ali moest even al zijn goud opzoeken, maar was daarna snel verdwenen. Mubarak bleef iets langer zitten, maar besloot uiteindelijk toch dat 82 een mooie leeftijd is om van je zuurverdiende zeventig miljard dollar te gaan genieten. In deze landen lijkt de weg nu vrij voor een democratiseringsproces. Mocht dat inderdaad gaan gebeuren, dan biedt dat mogelijkheden om een aantal theorieën over democratie nog eens te bekijken.

TEKST: KEES BLOM
BEELD: PETER MACDIARMID

De opstanden in Tunesië en Egypte hadden een duidelijk spill-over effect. Nu in deze landen succesvol is afgerekend met het autoritaire bewind, nemen opstanden in landen als Jemen, Libië, Bahrein en Algerije toe in hoeveelheid en omvang. Het begint er steeds meer op te lijken dat er een nieuwe democratische golf aankomt in de geest van de theorie van Samuel Huntington. Hij onderscheidde drie 'golven' waarin landen democratisch werden: in de 19e eeuw, na de Tweede Wereldoorlog tot en met de dekolonisering, en vanaf de jaren '70. Huntington heeft geprobeerd om overeenkomende factoren tussen landen te vinden die de derde golf veroorzaakten, om zo dit fenomeen te verklaren. Het ligt voor de hand dat ook de huidige ontwikkelingen gekenmerkt worden door enkele gemeenschappelijke karakteristieken, zoals een zwakke economie en een jonge bevolking zonder toekomstperspectief. De schaal waarop er momenteel veranderingen plaatsvinden is weliswaar kleiner dan de voorgaande golven, maar mocht de democratisering zich doorzetten in de Arabische regio, dan zou de theorie van de inmiddels overleden Huntington misschien aangevuld kunnen worden met een vierde golf.

In dat geval kan ook een andere theorie getoetst worden: die van de 'democratische vrede'. Deze theorie werd geïntroduceerd door Immanuel Kant en stelt dat democratieën onderling geen oorlog voeren. Als Egypte een democratie wordt, dan is het interessant om te bekijken of deze theorie stand houdt wat betreft de betrekkingen tussen Egypte en Israël. Waar de theorie ervan uitgaat dat door een democratische transitie in Egypte de kans op oorlog kleiner wordt dan onder het bewind van Mubarak, lijkt de mogelijkheid van oorlog tussen beide landen juist wat groter te worden. Het was immers Mubarak die onder druk van de Verenigde Staten het vredesakkoord met Israël in stand hield, iets wat hem impopulair maakte bij de bevolking. Niet voor niets keek de Israëlische regering met argusogen naar de ontwikkelingen in Caïro. Bovendien, als oorlog uitblijft, dan heeft dat wellicht niet zozeer iets te maken met kenmerken van de democratische staatsvorm, maar met een simpele kosten-batenanalyse waarbij de balans doorslaat naar de kosten.

Dit alles gaat natuurlijk niet op als de overgang naar een democratie niet voltooid wordt. In Tunesië en Egypte zijn de vooruitzichten positief, maar het instellen van een democratie zal ongetwijfeld nog bloed, zweet en tranen gaan kosten. De andere Arabische landen moeten nog maar zien dat ze van hun huidige leiders afkomen, maar ze doen hun uiterste best. Het Midden-Oosten werkt hard aan zijn goede voornemen, laten we hopen dat er niet wordt opgegeven.